خبرگزاری مهر، گروه استانها: هر بار که باران بر دامنههای زاگرس میبارد، بخشی از آب در شیب تند کوهستان به راه میافتد؛ روانآبی که اگر در بالادست مهار نشود، بهجای آنکه در خاک نفوذ کند و سفرههای زیرزمینی را تغذیه کند، از حوزه آبخیز خارج میشود و گاهی با خود خاک، پوشش گیاهی و بخشی از سرمایههای روستایی و کشاورزی را نیز میبرد.
کهگیلویه و بویراحمد در قلب زاگرس، از همین منظر یکی از مهمترین عرصههای آبخیزداری کشور است؛ استانی با جنگلهای گسترده، مراتع ارزشمند، شیبهای کوهستانی و حوزههای آبخیز فراوان که از یک سو ظرفیت مهمی برای ذخیره و تولید آب دارد و از سوی دیگر در برابر فرسایش خاک، روانآبهای شدید و تغییرات اقلیمی نیازمند مدیریت اصولی منابع آب و خاک است.
استان طی سالهای اخیر بارشهای نوسانی را تجربه کرده است؛ در یکی از آخرین گزارشهای آماری، میزان بارش استان حدود ۱۹۵ میلیمتر اعلام شد که اگرچه نسبت به مدت مشابه سال قبل افزایش قابل توجهی داشت، اما همچنان نسبت به میانگین بلندمدت کاهش نشان میداد.
این تفاوت میان «بارش» و «آب قابل استفاده» همان نقطهای است که اهمیت آبخیزداری را آشکار میکند؛ چراکه مسئله فقط میزان بارندگی نیست، بلکه چگونگی نگهداشت آب در سرزمین است.
در چنین شرایطی، جنگلها و مراتع استان تنها پوششهای طبیعی نیستند؛ آنها بخشی از زیرساخت طبیعی مدیریت آب محسوب میشوند. هرچه پوشش گیاهی و خاک سالمتر باشد، سرعت حرکت روانآب کاهش یافته، فرصت نفوذ آب افزایش مییابد و فرسایش خاک نیز کمتر میشود.
از همین رو، آبخیزداری در کهگیلویه و بویراحمد میتواند همزمان یک برنامه برای حفظ آب، خاک، جنگل و مرتع و یک اقدام برای کاهش خسارتهای ناشی از سیلاب باشد.
اکنون در سطح کشور نیز اجرای عملیات آبخیزداری با همین نگاه دنبال میشود؛ طرحی که برای سال جاری، هدفگذاری ۵۰۰ هزار هکتاری برای آن انجام شده و سهم کهگیلویه و بویراحمد در این مسیر به ۲۵۰ هزار هکتار افزایش یافته است.
آبخیزداری؛ تلاش برای نگه داشتن آب پیش از خروج از زاگرس
معاون آبخیزداری، امور مراتع و بیابان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور در گفت و گو با خبرنگار مهر با اشاره به گستردگی حوزههای آبخیز کشور گفت: حدود ۱۲۵ میلیون هکتار از سرزمین ایران در حوزههای آبخیز قرار دارد و بخش قابل توجهی از منابع آبی، جنگلها، مراتع، خاک و اراضی کشاورزی کشور در همین حوزهها واقع شده است.
حسن وحید، خشکسالی، تغییرات اقلیمی و بهرهبرداریهای مختلف از منابع طبیعی را از عوامل مؤثر بر تخریب سرزمین دانست و تأکید کرد : اجرای طرحهای آبخیزداری و آبخوانداری یکی از راهکارهای مهم برای مدیریت منابع طبیعی و مقابله با روند تخریب سرزمین است.
وی استحصال آب، کاهش تبخیر، تقویت سفرههای آب زیرزمینی و کاهش خسارتهای ناشی از سیلاب را از مهمترین آثار اجرای عملیات آبخیزداری عنوان کرد و افزود: ارزیابیها نشان میدهد در مناطقی که طرحهای آبخیزداری اجرا شده، علاوه بر کاهش قابل توجه خسارتهای سیلاب، دبی قنوات نیز میتواند تا دو تا سه برابر افزایش یابد.
«آبخیز تا جالیز»؛ وقتی هدف، رساندن آب از کوهستان به مزرعه است
وحید در تشریح این طرح گفت: تلاش میشود روانآبهای بالادست حوزههای آبخیز مدیریت و با اجرای عملیات آبخیزداری، آب به سفرههای زیرزمینی هدایت شود تا از طریق چشمهها، چاهها و قنوات در اختیار بهرهبرداران قرار گیرد.
هدفگذاری ۵۰۰ هزار هکتاری آبخیزداری در کشور
معاون سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با اشاره به تأمین اعتبارات پروژهها از محل اعتبارات محرومیتزدایی گفت پروژههای آبخیزداری با انعقاد قرارداد میان منابع طبیعی و قرارگاه امام حسن مجتبی(ع) در حال اجراست.
وی افزود: برای سال جاری اجرای پروژههای آبخیزداری در سطح ۵۰۰ هزار هکتار از مساحت کشور هدفگذاری شده که این میزان دو برابر سال گذشته است.
این هدفگذاری در واقع تلاشی برای حرکت از مدیریت مقطعی روانآبها به سمت مدیریت سرزمین است؛ رویکردی که اگر با انتخاب صحیح عرصهها، اولویتبندی حوزههای حساس و تأمین اعتبار کافی همراه شود، میتواند بخشی از خسارتهای ناشی از سیلاب و فرسایش خاک را کاهش داده و ظرفیت ذخیره طبیعی آب در کشور را افزایش دهد.
سهم ۲۵۰ هزار هکتاری کهگیلویه و بویراحمد؛ یک فرصت بزرگ و یک مطالبه جدی
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کهگیلویه و بویراحمد هم در گفت و گو با خبرنگار مهد با اشاره به برنامه هفتم توسعه گفت: با توجه به سهم حدود یک درصدی استان از مساحت کشور، سهم اولیه کهگیلویه و بویراحمد از اجرای طرحهای آبخیزداری حدود ۲۰۰ هزار هکتار تعیین شده بود، اما با توجه به اجرای طرحهای جنگلداری نوین و جنگلداری اجتماعی و با تأکید استاندار، این میزان به ۲۵۰ هزار هکتار افزایش یافته است.
جمال موسویان با اشاره به اعتبار ۱۱ هزار و ۵۵۰ میلیارد ریالی پروژههای آبخیزداری کهگیلویه و بویراحمد از محل اعتبارات محرومیتزدایی گفت: این پروژهها در شهرستانهای بویراحمد، کهگیلویه، دنا و گچساران در حال اجراست.
به گفته وی، این طرحها با همکاری بسیج سازندگی سپاه فتح استان و با هدف ذخیره آب، تغذیه سفرههای زیرزمینی و در نهایت کمک به تولید و توانمندسازی جوامع محلی اجرا میشوند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان تاکید کرد: حفظ آب و خاک، تقویت و توسعه پوشش گیاهی، کاهش محرومیت، توانمندسازی جوامع محلی، ایجاد اشتغال و تأمین و ذخیره آب از دیگر اهدافی است که برای اجرای این طرحها ترسیم شده است.
وی با بیان اینکه اجرای این طرحها سهساله است، افزود: عملیات اجرایی آنها با همکاری سازمان بسیج سازندگی استان در نقاط مختلف کهگیلویه و بویراحمد دنبال میشود.
سپاه و بسیج سازندگی پای کار اجرای پروژهها
مسئول بسیج سازندگی سپاه فتح استان هم در گفت و گو با خبرنگار مهر با اشاره به ظرفیتهای طبیعی و خدادادی کهگیلویه و بویراحمد بر همکاری مجموعه سپاه فتح و بسیج سازندگی در اجرای برنامههای زیستمحیطی و بهویژه پروژههای محرومیتزدایی آبخیزداری تأکید کرد.
سرهنگ وحید مثنوی نیز از همکاری مستمر با منابع طبیعی در حوزههای مختلف از جمله درختکاری خبر داد و اظهار کرد: عملیات اجرای پروژههای آبخیزداری طرح محرومیتزدایی در حوزههای آبخیز دریلا و دیشموک آغاز شده است.
وی با بیان اینکه ورود بسیج سازندگی به اجرای این پروژهها میتواند ظرفیت اجرایی قابل توجهی برای استان ایجاد کند، ادامه داد: در مناطق روستایی و محروم که اجرای پروژههای آبخیزداری میتواند همزمان با حفاظت از منابع طبیعی، زمینه ایجاد اشتغال و تقویت اقتصاد جوامع محلی را نیز فراهم کند.
مسئله اصلی؛ آب هست، اما باید در سرزمین بماند
کهگیلویه و بویراحمد در نگاه نخست استانی پربارش در جنوب کشور شناخته میشود، اما تجربه سالهای اخیر نشان داده که صرف افزایش یا کاهش بارش بهتنهایی نمیتواند معیار مناسبی برای سنجش امنیت آبی باشد.
ممکن است بارش در یک مقطع افزایش یابد، اما اگر بارندگیها به شکل رگباری و کوتاهمدت رخ دهد و روانآبها فرصت نفوذ به خاک پیدا نکنند، بخش قابل توجهی از آب از دسترس خارج میشود. از سوی دیگر، در دورههای کمبارشی، نبود ذخیره کافی در خاک و سفرههای زیرزمینی، آثار خشکسالی را تشدید میکند.
اینجا است که آبخیزداری از یک پروژه عمرانی به یک ضرورت سرزمینی تبدیل میشود؛ ضرورتی برای اینکه آب باران پیش از آنکه به روانآب مخرب تبدیل شود، به ذخیرهای برای آینده تبدیل شود.
کهگیلویه و بویراحمد از این منظر ظرفیت منحصربهفردی دارد؛ کوهستان، جنگل، مرتع، حوزههای آبخیز و روستاهای وابسته به منابع طبیعی در کنار هم قرار گرفتهاند. اگر آب در همین ارتفاعات مدیریت شود، سود آن میتواند از چشمه و قنات تا زمین کشاورزی و معیشت روستایی امتداد پیدا کند.
مطالبهای فراتر از یک عدد
هدفگذاری ۲۵۰ هزار هکتاری برای کهگیلویه و بویراحمد میتواند یکی از مهمترین فرصتهای استان در حوزه مدیریت آب و خاک باشد؛ اما تحقق این هدف نیازمند آن است که پروژهها بهصورت علمی و بر اساس اولویتهای واقعی حوزههای آبخیز اجرا شوند.
تأمین اعتبار متناسب با حجم عملیات، تسریع در اجرای پروژهها، نظارت دقیق بر کیفیت عملیات، توجه به نگهداری سازهها، حفاظت همزمان از جنگلها و مراتع و مشارکت دادن جوامع محلی، حلقههایی هستند که باید در کنار یکدیگر قرار گیرند.
استان نباید تنها زمانی به آبخیزداری توجه کند که سیلاب وارد روستاها شده یا آثار فرسایش خاک نمایان شده باشد. مدیریت آب باید از همان نقطهای آغاز شود که نخستین قطره باران بر ارتفاعات زاگرس مینشیند.
اگر قرار است ۲۵۰ هزار هکتار از عرصههای استان زیر پوشش طرحهای آبخیزداری قرار گیرد، این هدف باید به یک برنامه عملیاتی روشن برای مهار روانآب، تغذیه سفرههای زیرزمینی، حفظ جنگل و مرتع، کاهش فرسایش خاک و تقویت معیشت جوامع محلی تبدیل شود.
در نهایت، مسئله کهگیلویه و بویراحمد فقط کمبود آب نیست؛ مسئله اصلی، مدیریت آبی است که میبارد و باید در سرزمین بماند. آبخیزداری میتواند فاصله میان «بارش» و «ذخیره آب» را پر کند؛ به شرط آنکه ۲۵۰ هزار هکتار هدفگذاریشده، از روی کاغذ به عرصه واقعی زاگرس برسد.
نظر شما